Nie sposób było oderwać się od lektury doktoratu. Dzieło to przynosiło niezwykle dużo informacji, ale też i interpretacji. Ta uwaga jest bardzo istotna. Dziś zauważa się tendencje do budowania magazynów informacji bez klucza interpretacyjnego. Ks. R. Maszkowski ujawnił się jako mistrz interpretacji, kojarzący fakty, wyciągający poprawne, cenne wnioski. Powiem szczerze, iż praca ks. Maszkowskiego to jedna z najbardziej fascynujących mnie lektur, którą w ostatnich latach zgłębiałem. (…) Recenzowana rozprawa jest cennym dziełem w polskiej literaturze przedmiotu. (z recenzji Prof. dr. hab. Eugeniusza Sakowicza)

Recenzowana rozprawa (...) dotyczy doniosłego teoretycznie i praktycznie oraz niezwykle istotnego dla dialogu międzyreligijnego zagadnienia. (…) Autor w dysertacji ukazuje kształtowanie się obrazu Jezusa w świadomości Muhammada, który znajduje swą ekspresję w Koranie oraz we wczesnej tradycji islamskiej. (…) Podejmując ten temat, przyczynia się do poszerzenia wiedzy chrześcijan w Polsce na temat osoby Jezusa postrzeganej przez muzułmanów.

(z recenzji Księdza dr. hab. Zdzisława Kupisińskiego)

Ks. dr Robert Maszkowski ukończył studia filozofii i teologii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Na tej uczelni w roku 2008 obronił z wyróznieniem pracę doktorską i uzyskał stopień naukowy doktora teologii fundamentalnej. Publikował artykuły na temat islamu m.in. w Ateneum Kapłańskim, Collectanea Theologica, Homo Dei, Nurcie SVD, Rocznikach Teologicznych KUL i Studia Theologica Varsaviensia. Obecnie pracuje w Niemczech.

SŁOWO  WSTĘPNE

Jezus Chrystus znalazł się w centrum uwagi badaczy od momentu swego przyjścia na świat. Nowy Testament, który pierwszy odnotował ten fakt (Mt 2,1-2), wskazuje, że wysiłek ludzki skupił się na chęci bliskiego spotkania i poznania Go oraz oddania Mu czci. Taką aktywnością wykazali się ludzie zajęci swoją codziennością (Łk 2,8-20), jak też ci, których charakteryzowała znajomość Bożego objawienia (Łk 2,25-38). Beneficjentami tego daru byli przede wszystkim prorocy (Łk 10,24), którzy, zapowiadając narodzenie Jezusa (Mt 1,22), nie ujrzeli ani nie usłyszeli spełnienia swych nadziei (Mt 13,17). Po odejściu Jezusa z tego świata wielu już starało się ułożyć opowiadanie o zdarzeniach, które się dokonały pośród nas, tak jak nam je przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa (Łk 1,1-2). Ich poszukiwaniom, badaniom i dociekaniom towarzyszyło stale osobiste pytanie: Kim On jest właściwie? (Mk 4,41) oraz zapytanie Jezusa: Za kogo uważają Mnie tłumy? i A wy za kogo Mnie uważacie? (Łk 9,18.19) .

Spisane święte księgi Nowego Testamentu stały się świadectwem prawdy, na którą ludzkość nie pozostała nigdy obojętna. Początek Ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego (Mk 1,1) rzucił światło na tajemnicę Boga oraz historię zbawienia, uobecnianą i kontynuowaną w rzeczywistości Kościoła – społeczności chrześcijan – której członkowie wywodzili się spośród Żydów i innych narodowości. Chrześcijańskiego przesłania o Jezusie nie uznał judaizm, rabinacko-talmudyczny, ale też nie pozostał obojętny. Jednak sformułowane stanowisko wobec Jezusa było przeważnie negatywne. Także pisarze spoza środowiska żydowskiego nie przemilczeli wydarzenia Jezusa i chociaż ich raz pozytywne, a raz negatywne spostrzeżenia służyły bardziej celom propagandowym, to były jednocześnie określeniem stanowiska, które uwiarygodniło historyczność Jezusa . Ta zaś stała się nie tylko potwierdzeniem przekazu Nowego Testamentu, ale także otworzyła perspektywę dyskusji wokół jego osoby. Dyskusja ta przeniosła się na teren teologii.

W próbę odpowiedzi na fundamentalne pytania i w konsekwencji w spór o Jezusa, który najdobitniej odbywał się – paradoksalnie – w obrębie samego chrześcijaństwa, włączył się islam, najpierw w osobie Muhammada , a następnie w twórczości komentatorów Koranu. Islam pojawił się chronologicznie po judaizmie i chrześcijaństwie, a zatem wiedział o istnieniu tych religii oraz o ich poglądach. Odzwierciedlenie tego faktu znajduje się w Koranie, którego narracja zakłada pewną wiedzę o tych religiach u odbiorcy. Ponadto Koran ujawnia określone stanowisko wobec obu religii i ich wyznawców. Najwyraźniejszym dowodem znajomości tradycji judeochrześcijańskiej jest obecność licznych treści znanych z Biblii oraz apokryfów. Późniejsi komentatorzy Koranu oraz klasyczni teologowie islamscy chętniej do nich sięgali, co łączyło się z lepszą znajomością chrześcijańskich pism kanonicznych i pozakanonicznych oraz niektórych chrześcijańskich treści dogmatycznych. Inne tendencje ujawniły się z kolei w późniejszej tradycji muzułmańskiej, która coraz bardziej oddalała się od treści czterech nowotestamentowych redakcji Ewangelii.
***
Dla chrześcijan szczególnie istotne znaczenie ma zwrócenie uwagi na osobę Jezusa Chrystusa. Z jednej strony wyznają oni, że z nim związana jest geneza i istota chrześcijaństwa, z drugiej strony zaś uświadamiają sobie fakt, że podstawowa różnica między chrześci-jaństwem i wszystkimi innymi religiami, nie tylko islamem, leży, jak wskazała Nostra aetate, w rozumieniu Jezusa Chrystusa . W tym sensie pytanie: kim jest Jezus? ujawnia się jako zawsze aktualne i zarazem bardzo trudne, a odpowiedź nie może być błędna ani trywialna. Islam podejmuje to pytanie z całym zaangażowaniem i odpowiada, uwzględniając sobie właściwą zasadę monoteistyczną, według której nie ma boga, jak tylko Bóg, Jeden (S. 38,65) i nie ma boga, jak tylko On (S. 20,98), co skutkuje powszechnym imperatywem nie ma dla was żadnego boga oprócz Niego! (S. 23,23) . Ten typ monoteizmu stał się podstawą rozumienia rzeczywistości, którą islam postrzega religijnie i teocentrycznie. W konsekwencji monoteizm islamski stanowi punkt odniesienia w przyjęciu lub odrzuceniu każdej treści wiary. Stąd odrzucone zostało to wszystko z chrześcijańskiej nauki i wiary, co islam uznał za niemożliwe do pogodzenia z głoszonym monoteizmem. Konsekwentnie wszystkie wypowiedzi Koranu o Jezusie muszą być postrzegane w ramach głoszonego orędzia Muhammada, zwłaszcza jeśli chce się odtworzyć obraz Jezusa w Koranie. Chrześcijanina pozytywnie zaskakuje wielorakość przekazów o Jezusie, ale też dziwi odmowna reakcja na centralne prawdy chrześcijańskie. Sytuacja taka wskazuje, że Koran prezentuje własną koncepcję ujęcia Jezusa oraz własną ocenę jego osoby i działalności.

Według chrześcijaństwa Jezus Chrystus jest miejscem spotkania między Bogiem a człowiekiem, a nie tylko między Bogiem a chrześcijaninem! Także muzułmanin spotyka Boga w Chrystusie i to od pierwszych dni przepowiadania islamskiego objawienia. Odpowiedź muzułmanina na to spotkanie z Chrystusem nie może interesować chrześcijanina tylko z ciekawości intelektualnej; o wiele bardziej wzywa go do tego, by swoje odniesienie do Jezusa Chrystusa i tym samym do Boga nieustannie poddawał krytycznemu namysłowi. Tym bardziej jest to istotne wtedy, gdy pytanie o to, kim jest Jezus stawiają obie religie i obie w zdecydowany sposób na nie odpowiadają, tyle że różnie. Wagę i charakter tej dysproporcji obrazuje zapytanie muzułmanów: Jak chrześcijanie mogą mówić, że Jezus jest synem Boga? Przecież Bóg się nie ożenił! […] Natomiast jeśli chrześcijanin powie muzułmaninowi imię Jezus, to ten nie pyta, kim on jest. On wie dokładnie, kim jest Jezus. On wie lepiej niż chrześcijanie i jest o tym przekonany . W islamie istnieje wyraźny obraz Jezusa. Muzułmanie twierdzą, że Koran zawiera wszystko, co istotne o nim. Ponadto podaje się, że obraz Jezusa został zmieniony, a nawet sfałszowany w Ewangeliach; zaś inne pisma Nowego Testamentu nie mają dla islamu żadnego znaczenia teologiczno-objawieniowego.
***
Główna nauka islamu o Jezusie znajduje się w Koranie. Oznacza to, że stanowisko dotyczące jego postaci oraz jego matki, Marii zostało sformułowane i ogłoszone bardzo szybko. Muhammad interesował się życiem Jezusa szczególnie w okresie medyńskim, ale już we wczesnym okresie mekkańskim wygłaszał poglądy o nim. Jezus otrzymał wyrazistą, istotną pozycję w Koranie, która wynika z ilościowego wspomnienia jego osoby, ale przede wszystkim z jakości koranicznych wypowiedzi. Teksty dotyczące Jezusa rozmieszczone zostały w czternastu, piętnastu lub osiemnastu surach, w których poświęcono mu od 93 lub 95 do 123 wersetów spośród 6211 lub 6226 albo 6348 wersetów Koranu. Oznacza to również, że o Jezusie nie wspomina co najmniej 100 spośród 114 sur Koranu i ponad 6000 wersetów .

Teksty koraniczne o Jezusie nie występują w sposób organicznie uporządkowany. Chronologia nie stanowi istotnego czynnika, a to sprawia, że narracje Koranu są inne niż relacje chrześcijańskich Ewangelii, które wnosiły systematycznie religijny materiał chronologiczny, dotyczący etapów życia Jezusa. Koran odnotowuje przeważnie w sposób fragmentaryczny, rozproszony i bezczasowy informacje o nim, co skutkuje niemożnością odtworzenia jednolitej jego historii, czy biografii. Jego portret jest schematyczny, akcentujący jego posłanie z księgą objawienia do Izraela. Nieliczne odniesienia do różnych etapów życia Jezusa mogą służyć jedynie za podstawę skromnego zarysu jego biografii, która wkomponowana została w historię islamskich proroków. Są to epizody związane głównie z jego działalnością, a ich suma stanowi fundament obrazu Jezusa w islamie. Do najważniejszych wypowiedzi Koranu należą relacje o narodzeniu Jezusa, o końcu jego życia z problematycznym wersetem o ukrzyżowaniu oraz o jego cudach, wymienionych sumarycznie.

Do istotnych elementów koranicznego obrazu Jezusa należą przede wszystkim tytuły, określenia i cechy jemu przyznane. Gdziekolwiek używa się tytułów na określenie Jezusa, tam zawsze koryguje się jego godność. On jest sługą Boga jak wszyscy ludzie; On jest prorokiem i posłańcem Boga, jak inni ludzie przez Niego wybrani. Jednocześnie Jezus jest kimś więcej niż poddanym Boga i kimś bardziej niż prorokiem. Świadczy o tym koraniczny fakt, że od początku istnienia postrzegał siebie jako ściśle złączonego z Bogiem we wszystkich momentach życia, a jego relacja z Allahem miała w pewnym sensie osobliwy charakter. Jezus jest nie tylko prorokiem, który w odpowiednich momentach wypowiadał słowo Boga, ale cała jego egzystencja stała się znakiem jego wyjątkowego zaistnienia . Stał się on wzorem muzułmanina, idealnym sługą Allaha i wzorcem poddania się Jemu. W Jezusie urzeczywistnił się islam w sposób doskonały. Mimo to nie poświęcono jego działalności szerszej uwagi ani niewiele wiadomo o jego głoszeniu Bożych praw, o nauczaniu w przypowieściach czy o poglądach teologicznych.

Niektóre rysy jego obrazu w Koranie można nazwać pewnego rodzaju niezgodnością. Z jednej strony został on zbliżony do Allaha w trzech wypadkach: 1) przez narodziny jako wynik bezpośredniej woli i działania Boga; 2) przez władzę zbliżoną do możliwości stwórczych oraz 3) przez jego zdolność wskrzeszania zmarłych. Z drugiej strony wszelkiego rodzaju utożsamienie Jezusa z Bogiem, a nawet umiejscowienie go w ścisłej bliskości Boga byłoby zanegowaniem koranicznego monoteizmu i zaprzeczeniem oczywistości ludzkiej natury Jezusa, a w końcu niewiarą i blasfemią. Jezus zawsze pozostał synem Marii, człowiekiem z człowieka, a jego możliwości były wyłącznie skutkiem aktualnego działania Allaha .

Koran nie tylko przekazuje informacje o Jezusie. Jego obraz został wkomponowany w historię proroków i posłańców Allaha, co łączyło go z przeszłością, ale też podkreślało jego teraźniejszy wzorzec. W kontekście zapowiedzi Muhammada znaczenie Jezusa zyskało perspektywę przyszłości. Oznacza to, że przedstawienie Jezusa zostało w znacznej mierze uzależnione od autora przekazu o nim. Niektóre wypowiedzi Jezusa odzwierciedlają to, co Muhammad przypisał jemu oraz jego przepowiadaniu, przekazując własne poglądy na treść wiary. Jest to jeden z głównych powodów tłumaczący, dlaczego koraniczny obraz Jezusa jest bliższy Jezusowi historycznemu aniżeli biblijnemu .

Napisane później komentarze, a zwłaszcza hadisy uwyraźniły i rozbudowały treści koraniczne . Widoczne są w nich starania systematyzujące jego muzułmański obraz, na co znaczący wpływ miały dyskusje z chrześcijanami oraz idee zaczerpnięte z ich wiedzy i tekstów. W pewnym sensie hadisy uzupełniają Koran, gdyż wnoszą nowe wątki oraz wykładają naukę i poglądy w nim zawarte. Nierzadko jednak przedstawienia komentatorów również odbiegają od treści Koranu i zdradzają o wiele lepszą znajomość chrześcijaństwa niż wiedza Muhammada o nim. Relacje tradycji różni od Koranu styl literacki, czas powstania i przede wszystkim kwestia autentyczności, zwłaszcza tych, które odnoszą się do Jezusa, choć część z nich uznana jest za al-hadis al-kudsi (święty hadis). Tradycyjne opowiadania jednak nie zaprzeczają przedstawieniu Jezusa w Koranie, lecz je uwydatniają, ozdabiają, konkretyzują i wzmacniają. Oznacza to, że koraniczny obraz Jezusa nie jest jedynym muzułmańskim przedstawieniem jego osoby. Ujęcie Jezusa we wczesnoislamskiej tradycji było rozwinięciem i uzupełnieniem przedstawienia Koranu w wielu perspektywach oraz w poszczególnych elementach. Hadisy podejmowały istotne kwestie, jak na przykład sprawę ukrzyżowania i śmierci Jezusa oraz tajemnicę jego eschatologii łącznie z paruzją. Ponadto wspominały kwestię jego narodzin i wydarzeń z nimi związanych, ale przede wszystkim uwydatniły Jezusa czyniącego cuda, kaznodzieję, ascetę, wzór cnót i pokuty. Należy jednak zauważyć, że nie ma ujednoliconej islamskiej interpretacji tego, co zawiera Koran na temat Jezusa. Dlatego mówi się o interpretacjach poszczególnych autorów muzułmańskich. Natomiast wszystkie one składają się na tradycyjny przekaz.

Nie będzie naruszeniem rzetelności badań i prawomocności wniosków stwierdzenie, że Jezus zyskał w Koranie, a szerzej w islamie wysoką, poważaną, naznaczoną uznaniem, szacunkiem i wyjątkowym znaczeniem pozycję. Zarówno w kontekście populacji ludzi, jak też wybrańców Boga zajął on wyróżnione miejsce. Takim wyróżnieniem cieszy się też jego matka, Maria, której imię wyjątkowo często występuje łącznie z imieniem Jezusa. Muhammad, podobnie jak wczesna tradycja kościelna, widział w osobie Jezusa Chrystusa kogoś szczególnego, wyjątkowego, co miało podstawę w relacji Jezusa do Boga. Niemniej nigdzie nie wspomniano, by wiódł lepsze i bardziej bogobojne życie niż inni prorocy. Z kolei obraz Jezusa przedstawiony w tradycji islamskiej jest dojrzalszy, przemyślany, dopracowany i zreflektowany. Niemniej, w dialogu z muzułmanami, istotniejszy jest obraz koraniczny.
***
Wymienione powyżej motywy religijne, teologiczne, socjologiczne oraz historyczne dowodzą, że zagadnienie Jezusa we wzajemnych relacjach i dialogu nie zostało zamknięte, rozwiązane czy wręcz wystarczająco poznane. Szczególnie dotyczy to środowiska Polaków, dla których dzieje kontaktu z wyznawcami islamu były marginalne i pozostają nadal stosunkowo niewielkie. Niemniej wyzwanie, jakie przynosi ze sobą globalizacja, migracja ludności oraz powaga wiedzy religijnej i teologicznej, skierowuje uwagę współczesnego Polaka również na islam, z jego ujęciem kwestii Jezusa. Z pewnością inny punkt widzenia obiorą chrześcijanie, a inny – wyznawcy różnych religii pozachrześcijańskich. Dlatego odpowiadając na potrzeby współczesnego, polskiego odbiorcy, sformułowany został najbardziej fundamentalny i niezbędny tytuł prezentowanej dysertacji: Obraz Jezusa w Koranie i wczesnej tradycji muzułmańskiej na podstawie literatury niemieckojęzycznej.

Rozprawa opiera się na tekstach Koranu, na jego komentarzach oraz na wypowiedziach tradycji islamskiej. Uwadze autora nie mógł przy tym ujść termin chrystologia, którym posługują się liczni autorzy niemieckojęzyczni na oznaczenie treści związanej z Jezusem w Koranie lub w tradycji. Poddany on zostanie namysłowi z punktu widzenia chrześcijaninateologa. Usprawiedliwieniem dla tego typu działania jest genetyczne rozumienie tego terminu, co ma służyć podobnie jak wszystkie pozostałe części rozprawy, pełniejszemu i spełniającemu kanony poznania naukowego, przedstawieniu Jezusa w islamie.

Rozprawa ma przyczynić się przede wszystkim do poszerzenia wiedzy na dany temat wśród chrześcijan w Polsce oraz objaśnić islamskie spojrzenie na osobę Jezusa. Poznanie ujęcia Jezusa z tamtej strony jest odpowiednią pomocą w dyskusjach i w dialogu, gdyż m.in. pozbawia je zbędnych pytań i pseudonaukowości, a nade wszystko pozwala odwołać się do rzetelnych danych i sformułować punkt wyjścia. Bliższa znajomość muzułmańskiej wizji pozwala na to, by zrewidować przesądy i skorygować nieporozumienia. Poza tym dyskusja i dialog umożliwiają zapoznanie się z opiniami i twierdzeniami innych po to, by przyczynić się do lepszego zrozumienia własnej pozycji. Zasadniczy cel dysertacji ma charakter poznawczy. Jest ona skierowana do tych, którzy pragną zapoznać się z muzułmańskim przedstawieniem Jezusa w wielu wymiarach. Drugi cel ma charakter pastoralny i jest związany z przekonaniem, że muzułmański obraz Jezusa może sprowokować chrześcijan do namysłu nad wyznawaną wiarą, zaś wyznawców islamu – do namysłu nad Jezusem. Z tego punktu widzenia rozprawa może przyczynić się do podjęcia wewnętrznego (osobistego) i zewnętrznego (międzyosobowego) dialogu, którego efekty pozostałyby we wzajemnym poszanowaniu poglądów oraz zrozumieniu przesłanek i kontekstów towarzyszących procesowi konkretyzowania się tego obrazu, jak też w utrwaleniu umiejętności współistnienia z wyznawcą innego przekonania religijnego.

Z faktu, że Jezus Chrystus jest z chrześcijańskiego punktu widzenia pełnią Bożego Objawienia, zaś dla islamu Jezus jest jednym z najważniejszych przekazicieli objawienia, którego szczytem jest Koran, mnożą się istotne pytania: Jaką naukę o Jezusie przekazuje Koran, a jaką tradycja muzułmańska? Co powiedział Muhammad o Jezusie i co miał na myśli, formułując swoje przesłanie? Jak tradycja zinterpretowała dane koraniczne? Dlaczego Muhammad nie powiedział czegoś bliższego chrześcijaństwu w kwestiach fundamentalnych dla tej religii? Jaką historię Jezusa można odtworzyć w obu źródłach? W jakiej wizji teologicznej umieszczony został koraniczny Jezus i czy wkomponowano go w jakiś wzorzec? Czy jego postać jest obrazem dla siebie samego, czy raczej jest elementem większego przedstawienia i przesłania świętej księgi islamu? Czy obraz Jezusa jest jednorodny, spójny, kompleksowy? W jakich perspektywach daje się zinterpretować postać Jezusa muzułmanów?

Próba znalezienia odpowiedzi na postawione pytania zostanie przeprowadzona w tej dysertacji w świetle literatury niemieckojęzycznej. Wybrani autorzy często korzystali z arabskich i islamskich źródeł, zwłaszcza Koranu, który został wielokrotnie przetłumaczony na język niemiecki. Większy problem stanowił dostęp do tradycji islamskiej, której całe zbiory hadisów zostały przetłumaczone na inne języki europejskie, zwłaszcza angielski i francuski. Dlatego autorzy niemieckojęzyczni czerpali chętnie z osiągnięć i wyników badań zagranicznych, wnosząc następnie własne twórcze rozwiązania.

Dysertacja przedstawia muzułmański obraz Jezusa, nakreślony w spisanych źródłach islamskich, którymi są Koran i sunna Proroka oraz w komentarzach autorów muzułmańskich. Jest to wizja zawarta tak w piśmiennictwie, jak też obecna w przekonaniu przeważającej większości muzułmanów. Można powiedzieć, że wzorcem islamskiego przedstawienia Jezusa był obraz Jezusa Chrystusa chrześcijan, którego poddano rozmaitym interpretacjom i mutacjom najpierw przez Muhammada i Koran, a następnie przez komentatorów, teologów filozofów, wyznawców różnych szkół i odłamów islamu, sufich, a wreszcie przez wiernych i pobożnych muzułmanów.

Podjęte zagadnienie nie zostało dotąd kompleksowo przedstawione w literaturze polskiej. Prace polskich autorów oraz tłumaczenia literatury obcojęzycznej umożliwiły polskiemu Czytelnikowi wgląd w tę specyficzną tematykę. Jednak dotychczasowy dorobek naukowy jawi się skromnie na tle osiągnięć i publikacji autorów niemieckojęzycznych. Dlatego też nieodzowne stało się sięgnięcie do tych wyników badań dla zrealizowania zamierzonego tematu.

Bogaty dorobek autorów niemieckojęzycznych, obejmujący znacznie dłuższy, wielowiekowy okres kontaktów z islamem, badań i publikacji związanych z omawianym zagadnieniem, jest relatywnie ubogi w tłumaczenia dzieł komentatorów muzułmańskich na język niemiecki. Wciąż brakuje kompleksowych tłumaczeń zbiorów hadisów. Istnieją jedynie ich wyciągi lub tłumaczenia pojedynczych hadisów. Tej potrzebie stara się sprostać m.in. Türkisch-Islamische Union der Anstalt für Religion e.V. (DITIB) oraz Islamische Bibliothek z Kolonii czy Islamisches Zentrum z Monachium. Natomiast nie brakuje tłumaczeń Koranu i jego egzegezy tak ze strony autorów chrześcijańskich, jak też muzułmańskich. Głównie one posłużyły pracom badaczy niemieckojęzycznych. Tylko nieliczne pozycje zawierały materiał istotnie odnoszący się do wczesnoislamskiej tradycji.

W realizacji tezy dysertacji uwzględniona została przede wszystkim literatura niemieckojęzyczna opublikowana po roku 1945. Był to czas kolejnego przełomu w badaniach nad Jezusem w Koranie. O ile wcześniej zagadnienie to było w Niemczech przez wieki domeną teologów protestanckich, którzy bardzo często byli jednocześnie albo arabistami, albo misjonarzami, o tyle u początku tego okresu pojawiły się niemal jednocześnie prace trzech katolickich teologów podejmujące w sposób naukowy badania nad Jezusem w Koranie.
***
Prezentowana rozprawa została podzielona na cztery rozdziały, które poprzedzają spis treści, wykaz skrótów oraz wstęp, zaś dopełniają zakończenie, bibliografia i aneksy.

Rozdział pierwszy zaprezentuje religijny kontekst kształtowania się islamskiego obrazu Jezusa, uwzględniając przy tym historyczne uwarunkowania. Religijna panorama zwraca uwagę na te elementy, które w najwyższym stopniu tworzą aurę lub wręcz obiektyw dla odczytania i rozumienia ujęcia Jezusa. Dlatego przedstawiona zostanie sytuacja religijna w Arabii na przełomie VI i VII wieku po Chrystusie. Nie do przecenienia jest środowisko politeizmu Arabów, jak również wpływ religii i nurtów monoteistycznych na myśl i życie Muhammada. Zwrócona zostanie uwaga na jego samoświadomość powołania i posłannictwa oraz na jego relacje do judaizmu i chrześcijaństwa. Trzecim kryterium osadzenia i odczytania obrazu Jezusa w islamie jest ścisły, we właściwy sobie sposób rozumiany monoteizm i określony obraz Allaha. Ta trzecia perspektywa pełni decydującą rolę w rozumieniu muzułmańskiego ujęcia Jezusa.

W drugim rozdziale wskaże się na tytuły koraniczne Jezusa oraz przedstawi się ich muzułmańskie interpretacje. Wszystkie one podkreślają jego godność i szczególną pozycję tak na tle rodzaju ludzkiego, jak również pośród proroków, a także wobec Boga. Z jednej strony pokazana będzie jego pewnego rodzaju wyższość względem innych ludzi i jej motywy, a z drugiej strony jej ograniczoność. Wskazana trójwarstwowa perspektywa wertykalna ukaże zdeterminowanie jego osoby i odsłoni fakt ambiwalencji jego muzułmańskiego obrazu. Odmówienie mu statusu kogoś równego Bogu celuje jednak nie w Jezusa, lecz w chrześcijan, z którymi Muhammad miał z każdym kolejnym okresem swego życia coraz liczniejsze i bliższe relacje. Wskazane pozytywy – kim jest Jezus, a dokładniej, co można o nim powiedzieć oraz negatywy – kim Jezus nie jest, a dokładniej, czego o nim nie można powiedzieć pod karą bluźnierstwa, ukażą teologiczny obraz Jego osoby wyjaśniany późniejszymi komentarzami różnych autorów muzułmańskich.

Rozdział trzeci opisze islamskiego Jezusa z perspektywy biograficzno-historycznej, uwzględniając przy tym niejasne, a jednocześnie owiane tajemnicą kwestie. Wyeksponowane zostaną przeto graniczne momenty życiowe: narodzenie i śmierć oraz eschatologia Jezusa, w której największe udziały ma tradycja islamska. Wieloraka i intensywna działalność Jezusa oraz jej znaczenie dla Muhammada znajdzie tu swoje studium. Jezus, który żył w sposób doskonale oddany Bogu, wypełniał obowiązki muzułmańskie i zapowiadał Muhammada zyskał nie tylko status muzułmanina, ale urzeczywistnił model doskonałej służby Allahowi. Dlatego obraz Jezusa nabiera znacznego ożywienia, wręcz dynamiki, a wszystko, co o nim jest powiedziane, zawsze jest ważne. Wskazane zostaną zatem znaki, czyny, funkcje i znaczenie Jezusa tak w świecie doczesnym, jak też w tamtym świecie. Biograficzno-historyczna perspektywa odsłoni niejednoznaczność, niespójność i wielowątkowość obrazu Jezusa, co stanowi kolejną przestrzeń jego ambiwalencji.

Ostatni, czwarty rozdział zajmie się najpierw możliwymi wpływami religijnymi i teologicznymi na Muhammada. Wskazane będą jego kontakty z Żydami i chrześcijanami oraz ujawnione zostaną zawarte w Koranie tendencje teologiczne, zapożyczenia, podobieństwa i różnice muzułmańskiego obrazu z obrazem chrześcijańskim. Taki stan rzeczy prowokuje rozważenie pytania, z jakim chrześcijaństwem zetknął się Muhammad i do jakich źródeł miał dostęp. Ponadto zostaną wyróżnione aspekty islamskiego obrazu Jezusa oraz poddane uwadze będzie porównanie Muhammada z Jezusem. Powzięte zestawienia wskażą na niehomogeniczne, ambiwalentne i złożone przedstawienie Jezusa w Koranie i w tradycji muzułmańskiej. Ponieważ wypowiedzi tych źródeł o Jezusie są z jednej strony pozytywne i pełne szacunku, z drugiej zaś mają charakter ograniczający, a nawet negujący niektóre – ale najistotniejsze – prawdy wiary i nauki chrześcijańskiej, dlatego powstaje pytanie o zasadność używania terminu chrystologia na oznaczenie przesłania o Jezusie w islamie. Tej kwestii poświęcony zostanie trzeci paragraf, w którym również znajdą się charakterystyczne ujęcia koranicznego obrazu Jezusa według autorów niemieckojęzycznych po 1945 roku.

W zakończeniu podsumuje się przeprowadzone badanie i sformułuje wnioski. Wskazuje się w nim jednocześnie na potrzeby kolejnych badań w innych aspektach oraz kontekstach. Postawione postulaty badawcze mogą przyczynić się do kolejnej odsłony złożonego i wciąż nie całościowego opisu postaci Jezusa, który nikogo bardziej niż chrześcijan wzywa do poświęcenia mu swych sił i zdolności.

Aneksy zawierają wyszczególnienie sur, odnoszących się do Jezusa i do Marii oraz stanowią konkretne dopełnienie pojedynczych kwestii.
***
Na koniec pragnę wyrazić moje podziękowania tym wszystkim, którzy w jakikolwiek sposób przyczynili się do powstania tej rozprawy. W pierwszym rzędzie dziękuję mojemu promotorowi Księdzu profesorowi dr. hab. Henrykowi Zimoniowi za wprowadzenie mnie w tajniki pracy naukowej oraz naukowe towarzyszenie mi na każdym etapie powstawania tej pracy. Dziękuję recenzentom rozprawy Panu profesorowi dr. hab. Eugeniuszowi Sakowiczo-wi i Księdzu dr. hab. Zdzisławowi Kupisińskiemu za cenne spostrzeżenia i wskazówki. Słowa wdzięczności kieruję pod adresem wszystkich moich nauczycieli filozofii, zwłaszcza Pana prof. dr. hab. Stanisława Kiczuka i wykładowców teologii, zwłaszcza pracowników nauko-wych Instytutu Teologii Fundamentalnej KUL JP II z Księdzem prof. dr. hab. Marianem Ruseckim na czele. Dziękuję moim wyższym przełożonym ze Zgromadzenia Księży Marianów, którzy udzielili mi pozwolenia na studia oraz przełożonym domów zakonnych, gdy z życzliwością umożliwiali mi odbycie studiów oraz przeprowadzenie badań w Niem-czech i w Polsce. Słowa wdzięczności kieruję do przyjaciół zakonnych, w kapłaństwie i świeckich: z Polski, Włoch, Niemiec i Francji, zwłaszcza do s. Livii Żerek CSFN, Beaty i Moniki Makarskich, Ewy Rodriguez i Michaeli Hörger oraz ks. Franciszka Bieniasza MIC, ks. Joachima Feldesa, ks. Waleriana Poźniaka MIC, ks. Wolfganga Raucha MIC i pana Toniego Lieba, którzy wspierali mnie swoimi talentami, słowami, poświęconym czasem czy wyręczali mnie w wielu technicznych zadaniach. Dziękuję też ks. Wojciechowi Sokołowskiemu MIC za stworzenie mi możliwości dokończenia przygotowania książki. Szczególne podziękowanie adresuję do moich Rodziców, Jarosławy i Mieczysława, którzy umiłowali Jezusa i tę miłość mnie przekazali. Wam wszystkim – Bóg zapłać!

W ostatnim słowie życzę nie tylko miłej lektury, ale też tego, by spojrzenie na muzułmański obraz Jezusa sprowokowało Czytelnika chrześcijańskiego do jeszcze głębszej refl eksji nad osobą Jezusa Chrystusa w imię którego został ochrzczony lub do podjęcia dyskusji z islamskim jego ujęciem, zaś Czytelnika muzułmańskiego zachęciło do pierwszego lub kolejnego sięgnięcia do Nowego i Starego Testamentu oraz zwróciło jego uwagę na skarb, który posiada.

Dr. Robert Maszkowski MIC

***

Książka ukazała się w serii "Religie świata - świat religii" (jako 4 tom serii) redagowanej przez E. Sakowicza i K. Sakowicza.  Wydawnictwo POLIHYMNIA, ul. Deszczowa 19; 20-832 Lublintel./fax 0-81 746-97-17; e-mail
poczta@polihymnia.pl Ten adres e-mail jest chroniony przed spamerami, musisz mieć włączony Javascript by go zobaczyć ; http://www.polihymnia.pl)

SPIS TREŚCI

Wykaz skrótów

Wstęp

I. Kontekst religijny islamskiego obrazu Jezusa 
 1. Religijne uwarunkowania Arabii przedislamskiej

1.1. Religijność Arabów przedmuzułmańskich
1.2. Monoteistyczne nurty religijne przed wystąpieniem Muhammada
 2. Misja Muhammada
2.1. Świadomość posłannictwa
2.2. Muhammad wobec Żydów i chrześcijan 
 3. Fundament monoteizmu islamskiego
3.1. Istota i przymioty Boga
3.2. Allah jako stwórca istot duchowych i ludzi

II. Koraniczne tytuły teologiczne Jezusa i ich recepcja w tradycji muzułmańskiej   
 1. Tytuły określające człowieczeństwo Jezusa
1.1. Jezus – syn Marii
1.2. Jezus – syn bez ojca

1.3. Jezus – sługa Boży 
 2. Wybraństwo Jezusa wyrażone w tytułach godnościowych
2.1. Jezus – mesjasz
2.2 Jezus – słowo Boga

2.3. Jezus – duch Boga
2.4. Jezus – prorok i posłaniec Boga
2.5. Jezus – cudotwórca

2.6. Inne określenia osoby Jezusa 
 3. Uwydatnienie koranicznego monoteizmu w islamskim obrazie Jezusa

3.1. Negacja synostwa Bożego Jezusa
3.2. Tryteistyczne rozumienie chrześcijańskiej nauki o Trójcy Świętej

III. Islamski obraz życia, działalności i eschatologii Jezusa jako model doskonałej służby Allahowi 
 1. Życie i misja Jezusa
1.1. Dzieciństwo i młodość
1.2. Publiczna działalność 
 2. Islamskie ujęcie końca życia Jezusa
2.1. Kontestacja śmierci krzyżowej Jezusa i jej konsekwencje
2.2. Kwestia śmierci Jezusa i jego wskrzeszenia do życia 
 3. Eschatologia Jezusa
3.1. Paruzja Jezusa
3.2. Rola Jezusa na Sądzie Ostatecznym

IV.  Muzułmański obraz Jezusa 
 1. Wpływ wielkich religii i grup religijnych
1.1. Kontakty Muhammada z wyznawcami chrześcijaństwa i judaizmu
1.2. Związki islamskiego obrazu Jezusa z tradycją judeochrześcijańską 
 2. Ambiwalencja obrazu Jezusa w Koranie i tradycji muzułmańskiej

2.1. Wyróżnione aspekty islamskiego obrazu Jezusa
2.2. Muhammad a Jezus 
 3. Problematyczny charakter chrystologii islamskiej
3.1. Charakterystyczne ujęcia koranicznego obrazu Jezusa
       według autorów niemieckojęzycznych
3.2. Chrystus Koranu i Jezus islamski

Zakończenie
Bibliografia
Aneksy
Aneks 1. Chronologiczne zestawienie wersetów sur traktujących o Jezusie i Marii

1.1. Wersety okresu mekkańskiego
1.2. Wersety okresu medyńskiego
1.3. Wersety pośrednio odnoszące się do Jezusa
Aneks 2. Chronologia sur objawionych w Mekce i w Medynie
Aneks 3. Konkordancja sur
Aneks 4. Lista najpiękniejszych imion Boga w islamie

Aneks 5. System transliteracji
Aneks 6. Mapa Arabii przedislamskiej